عباس اقبال آشتيانى
565
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
در ميان اين ابنيه آنكه از همه مهمتر و در عصر ايلخانان آخرى در عالم شهرتى به سزا داشته و هنوز نيز قسمت مهمى از آن برپاست گنبد سلطانيه يعنى مقبرهء سلطان محمد اولجايتوست كه آن ايلخان به شرحى كه سابقا گفتيم آن را خود در حيات خويش در ضمن بناى شهر سلطانيه كه از 704 تا 713 طول كشيده ساخته است . اين گنبد كه در داخل باروى سلطانيه قرار داشته بنائى است مثمن يعنى هشت گوش كه طول هر ضلع آن به هشتاد گز بالغ مىشده و گنبدى كه بر روى آن بوده 120 گز ارتفاع داشته است . در اطراف بناى مزبور پنجرههاى آهنينى ساخته بودند كه يكى از آنها داراى 30 ارش ارتفاع و 115 ارش عرض بوده ، مقبرهء اولجايتو سه در بسيار عالى منقور داشته كه روى آنها را با ظرافت تمام بخطوط و نقوش زيبا مزين كرده بودهاند . داخل و خارج گنبد اولجايتو از كاشيهاى كبود بسيار شفاف كه هنوز قسمتى از آنها باقيست مستور بوده و هيئت آن از فاصلههاى بعيد در مقابل نور آفتاب به درخشانى تمام جلوه مىكرده و اين قسم بنا كه تا آن تاريخ به آن جامعيت در ممالك اسلامى سابقه نداشته بتدريج سرمشق بناهاى عهد تيموريان و صفويه شده و در دورهء صفويه بكمال خود رسيده است . قبل از عهد اولجايتو كاشىكارى در داخل مساجد و عمارات معمول بوده ولى فقط در بعضى قسمتهاى آن . گنبد سلطانيه در ميان ابنيهء اسلامى اولين نمونهايست كه در تمام آن كاشىكارى به كار رفته و اين به عقيدهء جماعتى از محققين بر اثر عادت مغول و مراسم ايشان است چه اين قوم در چادرها و يورتهائى كه جهت خانان خود تهيه مىديدند سعى بليغ داشتند كه دو طرف داخلى و خارجى چادرها و خيمهها را باقسام تزيينات بيارايند و خيمهء زركشى كه هنرمندان تبريز براى تقديم باباقا خان ساختند و داخل و خارج آن را باقسام اطلس و حرير و سنجاب آراستند از اين قبيل بود . پس از اقامت در شهر در بناى ابنيه نيز همين سليقه را به كار بردند و به هنرمندان و معماران دستور دادند كه عمارات و مساجد و مقابر را به همين وضع دلگشاى مفرح بسازند و اين مسئله در ميان مقدسين مسلم ابتدا به نظر خوشى تلقى نشد چه ايشان مخصوصا در باب مساجد تذهيب و آرايش را منافى با عبادتخانهء اسلامى مىشمردند و آن را از قبيل تشبّه به بتپرستان